Cần có đột phá trong phát triển văn hóa và xây dựng con người

Cập nhật:
Lượt xem: 6.970

(Trao đổi của Thứ trưởng Bộ VHTTDL Hồ Anh Tuấn với Báo Văn Hóa)

Hội nghị lần thứ 9 Ban Chấp hành Trung ương khóa XI khai mạc ngày 8.5 tại Hà Nội. Một trong những chương trình nghị sự của Hội nghị là tổng kết 15 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) và xem xét ban hành Nghị quyết mới về phát triển văn hóa và xây dựng con người. Xin ông cho biết, những lý do quan trọng nào khiến chúng ta cần có một nghị quyết mới của Đảng về văn hóa?

- Từ trước tới nay, Đảng ta đã có những chủ trương, nghị quyết về văn hóa. Mỗi chủ trương, nghị quyết về văn hóa đều gắn với những bối cảnh lịch sử cụ thể, đáp ứng những yêu cầu, nhiệm vụ cụ thể. Chẳng hạn Đề cương văn hóa năm 1943 được ra đời trong giai đoạn từ lúc Đảng chưa giành được chính quyền thực sự đã có tác dụng soi đường cho quốc dân đi với ba nguyên tắc dân tộc hóa, khoa học hóa và đại chúng hóa; đến Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) thì văn hóa đang ở trong giai đoạn quan trọng khác, đó là đáp ứng những đòi hỏi của công cuộc Đổi mới ở giai đoạn đầu, khi đó, việc xây dựng nền văn hóa cần hướng tới tính tiên tiến và bản sắc dân tộc, là nền tảng tinh thần, trở thành mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế- xã hội để chúng ta có những chính sách, hành động cụ thể không chệnh hướng trong thời kỳ phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn ban đầu này.

 Đến nay, bối cảnh mới khác trước rất nhiều, điều đó rất cần một nghị quyết mới để giải quyết những vấn đề về văn hóa trong thời kỳ hội nhập và phát triển. Chúng ta nhìn nhận thấy những thách thức mới đến với sự phát triển văn hóa từ bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng qua việc chúng ta gia nhập WTO, nền kinh tế thị trường đã chuyển sang một giai đoạn mới, sự ra đời và phát triển như vũ bão của Internet và công nghệ thông tin... Những vấn đề mới phát sinh, mà chúng ta chưa có kinh nghiệm giải quyết, về lôgic, sẽ đòi hỏi cách thức tiếp cận và giải quyết mới. Do vậy, ngành văn hóa rất trông đợi Đảng cho ra đời một nghị quyết mới thể hiện tầm vóc, trí tuệ, bản lĩnh của Đảng đối với những vấn đề mới liên quan đến xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới này.

Theo ông, những vấn đề nào từ thực tiễn cần được giải quyết trong Nghị quyết mới về văn hóa?

- Trong đánh giá tổng kết 15 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII), ngành văn hóa đã có những đánh giá cụ thể về những mặt đã làm được, chưa làm được và cả những nguyên nhân của việc này. Những đánh giá này, theo tôi, là toàn diện và khách quan. Nhờ có các quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp được đưa ra trong Nghị quyết Trung ương 5, chúng ta đã đạt được những thành tựu nhất định trong việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đưa văn hóa trở thành mục tiêu và động lực của sự phát triển xã hội, cũng như văn hóa đã phần nào đóng được vai trò điều tiết xã hội. Tuy nhiên, chúng ta cũng nhìn nhận thẳng thắn về một số điểm chúng ta chưa thực hiện được. Để nhấn mạnh mục tiêu nào chưa thực sự làm tốt hay bức xúc lớn nhất hiện nay về văn hóa, thì tôi quan tâm nhiều đến mục tiêu xây dựng con người. Xét cho cùng, xây dựng con người là nhiệm vụ trọng tâm của phát triển văn hóa, hay nói cách khác, mọi nỗ lực phát triển văn hóa đều hướng đến mục tiêu là xây dựng con người hoàn thiện, đáp ứng yêu cầu của xã hội trong những giai đoạn nhất định. Chúng tôi đánh giá rằng xây dựng con người 15 năm qua còn nhiều yếu kém. Điều này dẫn đến tình trạng xuống cấp về nhân cách, đạo đức có chiều hướng gia tăng; Lối sống thực dụng, vị kỷ, vô cảm, vô trách nhiệm ngày càng lan rộng.

Theo ông, Nghị quyết mới của Đảng nên tập trung giải quyết vấn đề gì?

- Như tôi đã trình bày, chúng ta nên nhấn mạnh sự liên quan giữa phát triển văn hóa và xây dựng con người trong văn bản Nghị quyết mới. Mới đây, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vừa tiếp ông Thomas Friedman, tác giả người Mỹ nổi tiếng với các công trình như Chiếc Lexus và cây Oliu, Thế giới phẳng, Nóng, phẳng, chật... Ông ta có một gợi ý mà theo tôi đáng lưu ý là, trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, một nền văn hóa yếu sẽ thất thế trong cuộc cạnh tranh toàn cầu. Để đối phó với quá trình toàn cầu hóa không thể tránh khỏi này, cách quan trọng là củng cố sức mạnh văn hóa, và xây dựng nên những con người có bản lĩnh văn hóa là giải pháp quan trọng nhất trong việc củng cố sức mạnh văn hóa quốc gia đó.

Để phát triển văn hóa kết hợp với xây dựng con người, theo tôi, chúng ta nên hướng đến việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, dân tộc, khoa học, nhân văn, thống nhất trong đa dạng, trong đó nhấn mạnh phát triển văn hóa vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. Chú trọng xây dựng con người Việt Nam yêu nước, có trách nhiệm công dân; có tri thức, thể chất; sống có đạo lý; có ý thức cộng đồng và tinh thần quốc tế. Phát triển văn hóa thực sự là nền tảng của xã hội, một trong những trụ cột của phát triển bền vững, giữ vai trò điều tiết, định hướng sự phát triển quốc gia.

Bên cạnh đó, để việc phát triển văn hóa và xây dựng con người có những đột phá, song vẫn kế thừa những tư tưởng then chốt của Nghị quyết trung ương 5 (khóa VIII), theo tôi, chúng ta nên nhấn mạnh đến việc phát triển văn hóa trở thành sức mạnh nội sinh của phát triển bền vững, vì sự hoàn thiện nhân cách con người; xây dựng con người để phát triển văn hóa, đảm bảo sự phát triển hài hòa giữa kinh tế và văn hóa, đồng thời, chủ động hội nhập quốc tế bằng văn hoá, góp phần tăng cường sức mạnh tổng hợp quốc gia.

Chúng ta thường gặp phải vấn đề trong khâu triển khai chương trình hành động khi triển khai một nghị quyết của Đảng, theo ông thì cần phải làm gì để khắc phục tình trạng này?

- Đúng như vậy, một trong những khâu yếu của chúng ta là việc quán triệt và triển khai Nghị quyết của Đảng. Nếu như Nghị quyết đúng mà việc triển khai Nghị quyết không bám sát, hiện thực hóa được các quan điểm chỉ đạo để giải quyết những vấn đề thực tiễn thì hiệu quả thực hiện Nghị quyết sẽ không cao, ảnh hưởng đến niềm tin của người dân đến chủ trương lớn của Đảng. Để khắc phục tình trạng này, ngành văn hóa đã có những phương án cụ thể trong việc xây dựng chương trình hành động của Bộ để đảm bảo tính khả thi, hiệu quả cao nhất và theo lộ trình phù hợp. Về quan điểm, chúng tôi sẽ bám sát các nội dung cơ bản của Nghị quyết mới về văn hóa để xây dựng kế hoạch ứng phó cụ thể của ngành văn hóa đối với những vấn đề văn hóa hiện nay. Chúng tôi ý thức sâu sắc rằng, do văn hóa là kết tinh của xã hội nên sự phát triển văn hóa có liên quan mật thiết đối với các lĩnh vực khác trong xã hội như chính trị, kinh tế, giáo dục, khoa học công nghệ,... Chúng tôi hy vọng việc xây dựng kế hoạch hành động của Bộ sẽ nhận được sự chỉ đạo sát sao của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, có sự tham gia đóng góp ý kiến của các bộ, ngành, các nhà khoa học và nhân dân cả nước để ngành văn hóa có thể làm tốt hơn nhiệm vụ quản lý nhà nước về lĩnh vực này, và để văn hóa thực sự trở thành nền tảng của xã hội, đóng vai trò trụ cột trong sự phát triển bền vững của đất nước.

Nhiều nước đang có những chính sách biến văn hóa thành sức mạnh mềm quốc gia, theo ông chúng ta có nên áp dụng chiến lược này khi phát triển văn hóa trong thời kỳ mới?

- Trên thực tế, trong lịch sử cũng như ở hiện tại, chúng ta đã có những hình thức nhất định trong việc sử dụng sức mạnh mềm văn hóa để dựng nước và giữ nước. Truyền thống dân tộc ta đã từng chứng kiến cách cha ông ta “Lấy đại nghĩa thắng hung tàn; lấy chí nhân thay cường bạo”, tức là sử dụng văn hóa để tạo ra sức mạnh cho dân tộc. Ngay trong lịch sử cận đại, Đảng và Nhà nước ta cũng đã sử dụng thành công sức mạnh mềm văn hóa trong việc huy động sự ủng hộ của nhân dân trong và ngoài nước đối với phong trào giành độc lập, tự do cho dân tộc. Nay, trong bối cảnh mới, chúng ta cần phát huy hơn nữa vai trò, sức mạnh của văn hóa trong công cuộc Đổi mới và hội nhập quốc tế.

Ngành văn hóa xác định rằng, chúng ta đang sống trong bối cảnh toàn cầu hóa, vì thế, các quốc gia đang có những ảnh hưởng nhất định đối với sự phát triển của các quốc gia khác. Ngành văn hóa ý thức được việc xây dựng sức mạnh mềm về văn hóa có ảnh hưởng rất tích cực đối với sức mạnh tổng hợp quốc gia. Thứ nhất, nó giúp cho chúng ta có sức đề kháng tốt hơn đối với ảnh hưởng văn hóa của các quốc gia khác; Thứ hai, nó gia tăng ảnh hưởng của chúng ta đối với các quốc gia khác. Nhờ đó, chúng ta có chỗ đứng tốt hơn trong thế giới ngày càng hội nhập sâu sắc này. Từ ảnh hưởng của văn hóa, chúng ta sẽ xác lập vị trí của mình trong nhiều lĩnh vực khác như quảng bá hình ảnh quốc gia, phát triển du lịch, tăng giá trị hàng hóa thương mại, thúc đẩy đối ngoại nhân dân và hàng loạt các giá trị gia tăng khác mà bản thân chúng ta cũng chưa thể hình dung hết được.

Hướng tới mục đích xác lập quyền lực mềm quốc gia bằng văn hoá, với các chính sách phát triển hợp lý, trên cơ sở các giá trị đặc sắc, lợi thế cạnh tranh của văn hoá Việt Nam, ngay từ bây giờ, ngành văn hóa đã có những kế hoạch để tập trung đổi mới thể chế văn hóa, hoàn thiện cơ chế bảo vệ bản quyền, phát triển thị trường văn hóa, các ngành công nghiệp văn hóa để đáp ứng nhu cầu tiếp nhận, hưởng thụ của người tiêu dùng trong nước và thị trường ngoài nước, trong đó nhấn mạnh việc phát triển thị trường văn hóa nhằm tạo điều kiện cho các sản phẩm văn hóa vận hành theo nguyên tắc và quy luật thị trường, từ đó, định hướng cho người sản xuất văn hóa đáp ứng những nhu cầu đa dạng, phục vụ đông đảo quần chúng nhân dân. Tuy nhiên, theo tôi, chúng ta cũng cần chú ý đến tính đặc thù, tính độc lập tương đối của văn hóa với kinh tế. Ngoài ra, chúng ta cần phát triển các ngành công nghiệp văn hóa theo hướng chuyên nghiệp, có tính chuyên môn hóa cao và đồng bộ, dựa trên đặc thù tình hình phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội ở các vùng miền, các địa phương nhằm khai thác và phát huy những tiềm năng văn hóa Việt Nam, phục vụ sự phát triển kinh tế - xã hội và ổn định chính trị của đất nước. Các ngành công nghiệp văn hóa trong nước được khuyến khích xuất khẩu sản phẩm văn hóa ra các thị trường nước ngoài, góp phần đưa thông điệp văn hóa Việt Nam, quảng bá văn hóa quốc gia, đưa thương hiệu Việt Nam ra với thế giới.

Xin cảm ơn Thứ trưởng!

Nguồn: : Báo Văn hóa